Trung Quốc muốn theo đuổi năng lượng sạch, âm thầm đóng cửa 40.000 đập thủy điện?

Trung Quốc đang cố gắng giảm sự phụ thuộc vào than đá và nhiên liệu hóa thạch để đáp ứng mục tiêu trung hòa carbon đầy tham vọng vào năm 2060. Tuy nhiên, quốc gia này đang chật vật tìm giải pháp đóng cửa hoặc cải tạo 40.000 nhà máy thủy điện, theo Bloomberg.

(Ảnh minh họa)

Chính sách quá khứ: Tìm mọi cách xây dựng hàng loạt đập lớn nhỏ

Hiện nay, Trung Quốc đang theo đuổi một mục tiêu cực kỳ tham vọng về năng lượng sạch vào năm 2060 nên Bắc Kinh đang nỗ lực đưa nền kinh tế thoát khỏi sự phụ thuộc vào than đá và các nhiên liệu hóa thạch như dầu thô, đồng thời đẩy mạnh các nguồn năng lượng như thủy điện và điện mặt trời.

Tuy nhiên, trên thực tế thì chính phủ Trung Quốc lại đang cố gắng phá bỏ đến 40.000 nhà máy thủy điện trên khắp cả nước. Điều này đang đặt ra câu hỏi lớn trong lòng công chúng? Đáp án cho câu hỏi trên ẩn sâu trong lịch sử đầy khó khăn của Trung Quốc khi cố gắng kiểm soát hàng nghìn con sông rải rác trên toàn quốc.

Trung Quốc xây hàng loạt đập lớn nhỏ từ những năm 1950. (Ảnh minh họa)

Trung Quốc từ những năm 1950 đã xây dựng hàng loạt các đập lớn nhỏ với tốc độ nhanh chóng để tạo ra điện, chế ngự lũ lụt, cung cấp nước tưới cho đồng ruộng và nước uống cho các thành phố. Song, ngày nay, những chính sách này đang hiển hiện ra những ảnh hưởng dài hạn đến ngày nay.

Và những con đập khác chỉ đơn giản là trở nên dư thừa khi các con sông cạn kiệt, các hồ chứa bị bồi lấp hoặc chúng bị thay thế bởi các con đập được xây dựng ở thượng nguồn.

Hệ lụy tràn lan từ việc xây đập

Đến cuối năm 2017, Con sông dài nhất đất nước tỷ dân và các phụ lưu – sông Trường Giang (Dương Tử) – đã phải gồng mình gánh hơn 24.000 trạm thủy điện, trải dài trên 10 tỉnh thành. Ít nhất 930 công trình được xây dựng mà không có đánh giá về môi trường.

(Ảnh minh họa)

Theo Bloomberg. Kể từ khi đập Tam Hiệp có công suất thuỷ điện lớn nhất thế giới được hoàn thành trên sông Dương Tử vào năm 2006 sau hai thập kỷ xây dựng, một số hồ ở hạ lưu hấp thụ nước tràn của sông, đã bị thu hẹp đáng kể hoặc biến mất.

Hơn nữa, nhiều con đập cũ còn đe dọa cuộc sống của người dân, đặc biệt là trong các trận lũ vào mùa hè. Theo Bộ Thủy lợi Trung Quốc, 3.515 hồ chứa đã bị vỡ trong giai đoạn từ năm 1951 đến năm 2011.

Hậu quả xả lũ ở tỉnh Hà Nam vào tháng 7/2021. (Ảnh chụp màn hình)

Đặc biệt, sự cố của đập Bản Kiều ở tỉnh Hà Nam từng gây chấn động một thời. Tháng 8/1975, Bản Kiều cùng 61 đập khác đã vỡ toang sau 6 giờ xả lũ, khiến 240.000 người dân thiệt mạng.

Đầu năm nay, hai con đập ở Nội Mông cũng vỡ vì mưa lớn. Trong trận lũ lụt lịch sử khác khiến hơn 300 người dân Hà Nam thiệt mạng vào tháng 7 năm nay, quân đội Trung Quốc đã cảnh báo rằng đập Y Hà Than “có thể sập bất cứ lúc nào”.

Tìm cách đóng cửa đập thuỷ điện nhỏ

(Ảnh chụp màn hình)

Chưa dừng lại, Trung Quốc tiếp tục xây dựng các siêu đập thủy điện, bao gồm đập Bạch Hạc Than 16GW đã đi vào hoạt động từ tháng 7 năm nay. Nhưng chính phủ cho biết họ muốn ngăn chặn sự phát triển của những công ty nhỏ hơn. Trong Kế hoạch năm 2016, chính phủ Trung Quốc lần đầu tiên cho biết sẽ “kiểm soát chặt chẽ việc mở rộng các trạm thủy điện nhỏ” để bảo vệ môi trường.

Ông Ma Jun, Giám đốc Viện các Vấn đề Công và Môi trường (IPEA), nhấn mạnh: “Các dòng sông của Trung Quốc đang bị khai thác quá mức sau nhiều thập kỷ xây dựng mà không có quy hoạch phù hợp”.

(Ảnh minh họa)

Một vấn đề nữa là ai sẽ trả tiền để phá hủy các công trình thủy điện cũ. Đóng cửa một nhà máy thủy điện là một chuyện, nhưng dỡ bỏ một con đập, đặc biệt là kết cấu bê tông lớn và tiềm ẩn nguy hiểm, là khối công việc đồ sộ.

Số phận mới của số ít trạm thủy điện cũ

Được xây dựng vào năm 1956, dự án 6.000 KW ở Thạch Cảnh Sơn, trung tâm công nghiệp cũ của Bắc Kinh, là trạm thủy điện tự động lớn đầu tiên được thiết kế và xây dựng độc lập. Moshikou được xây dựng trên một con kênh chuyển dòng của sông Vĩnh Định – “sông mẹ” ở Bắc Kinh – nguồn nước uống chính của thủ đô cho đến khi nước trở nên quá ô nhiễm vào những năm 1990.

(Ảnh chụp màn hình)

Trên thực tế, Moshikou chưa bao giờ chính thức ngừng hoạt động. Trạm này chỉ dần dần ngừng phát điện vì tình trạng hạn hán nghiêm trọng ở miền bắc đất nước tỷ dân. Đến khoảng những năm 2010, sông Yongding khô cạn trung bình 316 ngày một năm.

Wang Yongchen, người sáng lập Green Earth Volunteers – một tổ chức phi chính phủ có trụ sở tại Bắc Kinh – cho biết: “Trong một thời gian dài, người ta nghĩ rằng thật lãng phí khi để dòng sông trôi ngay trước mặt bạn mà không làm gì”.

Nhờ vị trí gần gũi với thủ đô mà Moshikou mới được khoác lên một tấm áo mới, nhưng nhiều con đập thủy điện cũ của Trung Quốc không được may mắn như vậy.

(Ảnh chụp màn hình)

Tại làng Weizishui, cách trạm Moshikou khoảng 90 phút lái xe về phía thượng nguồn, một con đập bê tông cao 68 m được xây dựng vào năm 1980 để kiểm soát lũ. Phải mất 6 năm để hoàn thành công trình này và cuối cùng không ai cần nó.